Gündəlik həyatda hər birimiz zaman-zaman açarları harada qoyduğumuzu unudur, iş zamanı xəyallara dalır və ya bir yerdə sabit oturmaqda çətinlik çəkirik. Lakin bu hallar davamlı xarakter aldıqda və gündəlik fəaliyyətə, iş həyatına və ya təhsilə ciddi şəkildə mane olmağa başladıqda, bu, sadəcə yorğunluq əlaməti olmaya bilər. Psixologiyada bu vəziyyət tez-tez Diqqət Əksikliyi və Hiperaktivlik Pozuntusu (DEHB) çərçivəsində dəyərləndirilir.
Bu məqalədə diqqət pozuntusunun nə olduğu, əlamətləri və bu vəziyyətlə necə başa çıxmağın mümkünlüyü haqqında məlumat verəcəyik.
Diqqət Pozuntusu (DEHB) Nədir?
Diqqət Əksikliyi və Hiperaktivlik Pozuntusu (DEHB), beynin özünü idarə etmə və icraedici funksiyalarına təsir edən neyrobioloji bir vəziyyətdir. Cəmiyyətdə tez-tez sadəcə “yaramazlıq” və ya “tənbəllik” kimi qəbul edilsə də, əslində bu, fərdin diqqətini cəmləmək, impulslarını idarə etmək və enerjisini tənzimləmək qabiliyyətinə təsir edən real bir vəziyyətdir.
DEHB adətən uşaqlıq dövründə başlasa da, bir çox hallarda yetkinlik dövrünə qədər davam edə bilir.
Əsas Əlamətlər və Simptomlar
Diqqət pozuntusu hər insanda fərqli şəkildə özünü göstərə bilər. Ümumiyyətlə, simptomlar üç əsas kateqoriyaya bölünür:
1. Diqqətsizlik (Diqqət Dağınıqlığı)
Bu növ daha çox sakit görünən, lakin zehni olaraq “başqa yerdə” olan fərdlərdə müşahidə olunur. Əlamətləri bunlardır:
- Detallara fikir verməmək və tez-tez səhvlər etmək.
- Tapşırıqları və ya işləri tamamlamaqda çətinlik çəkmək.
- Əşyaları tez-tez itirmək (telefon, açar, sənədlər).
- Qarşısındakı insanı dinləmirmiş kimi görünmək.
- Zehni səy tələb edən işlərdən qaçmaq.
2. Hiperaktivlik və İmpulsivlik
Bu kateqoriya daha çox hərəkətliliklə əlaqələndirilir:
- Yerində sabit dura bilməmək, əl-qol hərəkətləri etmək.
- Çox danışmaq və başqalarının sözünü kəsmək.
- Sıra gözləməkdə çətinlik çəkmək.
- Nəticələrini düşünmədən ani qərarlar vermək.
- Daxili narahatlıq hissi (xüsusilə böyüklərdə).
3. Qarışıq Növ
Bir çox insanda həm diqqət dağınıqlığı, həm də hiperaktivlik əlamətləri birlikdə müşahidə olunur.
Uşaqlarda və Böyüklərdə Fərqlər
Diqqət pozuntusu yaşa görə fərqli şəkillərdə təzahür edir.
- Uşaqlarda: Məktəb dərslərində geriləmə, sinifdə sakit otura bilməmək, dostları ilə oyun qaydalarına riayət etməkdə çətinlik və ev tapşırıqlarını unutmaq kimi hallar daha qabarıq olur.
- Böyüklərdə (Yetkinlərdə): Yetkin fərdlərdə hiperaktivlik fiziki hərəkətlilikdən daha çox daxili gərginliyə çevrilə bilər. İşləri vaxtında çatdıra bilməmək (prokrastinasiya), zamanı idarəetmə problemləri, münasibətlərdə səbirsizlik və tez-tez iş dəyişdirmək istəyi müşahidə oluna bilər.
Diqqət Pozuntusu Niyə Yaranır?
Dəqiq səbəbi hələ tam məlum olmasa da, tədqiqatlar göstərir ki, burada genetik faktorlar böyük rol oynayır. Əgər valideynlərdən birində DEHB varsa, uşaqda da olma ehtimalı artır. Bundan əlavə, ətraf mühit faktorları və beyin kimyasındakı fərqliliklər də bu vəziyyətin yaranmasına təsir edə bilər. Bu, yanlış tərbiyənin və ya iradə zəifliyinin nəticəsi deyil.
Peşəkar Yanaşma və İdarəetmə
Diqqət pozuntusu insanın həyat keyfiyyətinə təsir edə bilən bir vəziyyətdir, lakin düzgün yanaşma ilə idarə olunması mümkündür.
Bu prosesdə ilk addım vəziyyətin düzgün qiymətləndirilməsidir. Psixoloji dəstək, xüsusilə Koqnitiv Davranış Terapiyası (KDT), fərdlərə zamanı idarə etməyi, prioritetləri müəyyənləşdirməyi və impulsiv davranışları tənzimləməyi öyrənməkdə kömək edə bilər.
Bundan əlavə, aşağıdakı həyat tərzi dəyişiklikləri faydalı ola bilər:
- Gündəlik rejim və rutinlərin yaradılması.
- Böyük tapşırıqların kiçik hissələrə bölünməsi.
- Müntəzəm fiziki aktivlik və yuxu rejiminin tənzimlənməsi.
- Diqqəti yayındıran amillərin (məsələn, səs-küylü mühitin) minimuma endirilməsi.
Nəticə
Diqqət pozuntusu fərdin xarakterinin bir qüsuru deyil, sadəcə beynin fərqli işləmə mexanizmidir. Bakıda və dünyada bir çox insan bu xüsusiyyətlə yaşayır və həyatlarını uğurlu şəkildə davam etdirir. Əsas məsələ, özünü tanımaq, simptomların həyatınıza necə təsir etdiyini anlamaq və lazım gəldikdə mütəxəssis rəyinə müraciət etməkdir.
Unutmayın ki, psixoloji sağlamlıq ümumi rifahın ayrılmaz bir hissəsidir.
